انسان‌شناسی و شکل‌گیری علوم انسانی و اجتماعی؛ مطالعه‌ای از انسان‌شناسی فلسفی تا نظریه‌های اجتماعی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

دانشگاه تهران، تهران، ایران

10.22081/phlq.2025.77880

چکیده

این مقاله به بررسی نقش بنیادی انسان‌شناسی فلسفی در شکل‌دهی به نظریه‌های اجتماعی، حقوقی و سیاسی در سنت‌های فکری اسلامی و غربی می‌پردازد. این مقاله استدلال می‌کند که هر نظریه‌ای در علوم انسانی لزوماً ریشه در یک مفهوم اساسی از انسان دارد. این مقاله با تکیه بر علیت چهارگانه ارسطو - علل مؤثر، غایی، مادی و صوری - نشان می‌دهد که انسان‌شناسی فلسفی صرفاً یک فرض زمینه‌ای نیست، بلکه هسته ساختاری شکل‌گیری نظریه است. این مطالعه با استفاده از روشی تحلیلی و فکری، منطق درونی متون و ایده‌های فلسفی را به طور سیستماتیک بررسی کرده است تا مشخص کند که چگونه مقدمات انسان‌شناسی، معماری‌های نظری گسترده‌تر را شکل می‌دهند. این مقاله از طریق یک مطالعه موردی تطبیقی ​​از ابونصر فارابی و کارل مارکس، نشان می‌دهد که چگونه انسان‌شناسی‌های متفاوت - متافیزیکی و غایت‌شناختی در اولی، و مادی‌گرایانه و تاریخی در دومی - به دیدگاه‌های متمایزی از جامعه و حکومت منجر می‌شوند. برداشت فارابی از روح عقلانی و قوای سلسله مراتبی، مبنای مدل او از شهر فاضله (آرمان‌شهر) است، در حالی که مفهوم مارکس از انسان به عنوان یک موجود گونه‌ای زحمتکش و خود-دگرگون‌ساز، مبنای نقد او از سرمایه‌داری و دیدگاه او از رهایی است. علیرغم تفاوت‌های روش‌شناختی و فرهنگی، هر دو متفکر نشان می‌دهند که نظام‌های اجتماعی و سیاسی در نهایت بر اساس درک فلسفی از طبیعت انسان ساخته می‌شوند. این مقاله با محور قرار دادن انسان‌شناسی فلسفی در میانه پژوهش‌های میان‌رشته‌ای، خواستار تمرکز مجدد بر جوهره انسان به عنوان نقطه شروع لازم برای اصلاح یا ایجاد نظام‌های دانش منسجم در علوم انسانی و اجتماعی است.

کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله [English]

Anthropology and the Formation of Humanities and Social Sciences; A Study from Philosophical Anthropology to Social Theories

نویسنده [English]

  • Seyed Hadi Sajedi
University of Tehran, Tehran, Iran
چکیده [English]

This article investigates the foundational role of philosophical anthropology in shaping social, legal, and political theories across both Islamic and Western intellectual traditions. It argues that any theory in human sciences is necessarily rooted in an underlying conception of the human being. Drawing upon Aristotle’s fourfold causality-efficient, final, material, and formal causes-the article demonstrates that philosophical anthropology is not merely a background assumption but the structural core of theory formation. The study has hired an analytical and intellectual method, systematically examining the internal logic of philosophical texts and ideas to identify how anthropological premises inform broader theoretical architectures.Through a comparative case study of Abu Nasr al-Farabi and Karl Marx, the article illustrates how divergent anthropologies—metaphysical and teleological in the former, materialist and historical in the latter—give rise to distinct visions of society and governance. Al-Farabi’s conception of the rational soul and hierarchical faculties grounds his model of the virtuous city (Utopia) , while Marx’s notion of the human as a laboring, self-transforming species-being underlies his critique of capitalism and vision of emancipation. Despite methodological and cultural differences, both thinkers reveal that social and political systems are ultimately constructed upon philosophical understandings of human nature. By centering  philosophical anthropology at the middle of interdisciplinary inquiry, the article calls for a renewed focus on the human essence as the necessary starting point for reforming or generating coherent knowledge systems in the humanities and social sciences.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Anthropology
  • Philosophical Anthropology - Humanities
  • Social Sciences
  • Abu Nasr al-Farabi
  • Karl Marx

مراجع

Al-Fārābī, A.N. (1995). Fusūl al-Muntazaʿah (Selected Aphorisms). I.A. Boumalḥam (Ed.). Beirut: Dār wa Maktabat al-Hilāl.
Al-Farabi, A.N. (1995). Opinions of the People of the Virtuous City and Its Oposites. I.A. Bumalham (Ed.). Beirut: Dar wa Maktabat al-Hilal.
al-Fārābī, A.N. (1995b). Tahṣīl al-Saʿādah (The Attainment of Happiness). I.A. Boumalḥam (Ed.). Beirut: Dār wa Maktabat al-Hilāl.
Al-Farabi, A.N. (1996). Enumeration of the Sciences (Iḥṣāʾ al-ʿUlūm). W.I. Boumalham (Ed.). Beirut: Dar wa Maktabat al-Hilal.
Aramaki, T.A. (2010). The History of Social Thought in Islam, From the Beginning to the Contemporary Era. (7th Edition ed.). Tehran: Nashr-e Elm.
Aristotle. (1999). On the Soul. (4th ed. ed.). T.B. Davoudi (Trans.). Tehran: Hekmat Publishing.
Avicenna, I.S. (1357 SH (1978 CE)). Al-Nafs (The Soul) from Kitab al-Shifa (The Book of Healing). E. B. Hassanzadeh (Ed.). Qom: Maktab al-I‘lam al-Islami.
Copleston, F. (1983). A History of Philosophy. (vaol. 1). T.B.-D. Mojtabavi (Trans.). Tehran: Scientific and Cultural Publications Center.
Craib, I. (2003). ical Social Theory. T.B. Mosamipour (Trans.). Tehran: Agah Publishing.
Diercks, H. (2001). Philosophical Anthropology. T.B.-R. Beheshti (Trans.). Tehran: Hermes Publishing.
Eshkevari, M.F. (2011). An Introduction to the History of Islamic Philosophy. Qom–Tehran: Imam Khomeini Educational and Research Institute & SAMT (Organization for Researching and Composing University Textbooks in the Humanities).
Fakhry, M. (2016). Al-Farabi: Founder of Islamic Neoplatonism. T.B. Tadi (Trans.). Tehran: Nashr-e Elm.
Fayyazi, G. (2010). Philosophical Psychology (Ilm al-Nafs). R.A. Yousefi (Ed.). Qom: Imam Khomeini Educational and Research Institute.
Harter, N. (2006). Recovering the Philosophical Anthropology of Max Scheler for Leadership Studies. Journal of Leadership Education, 5(3).
Kim, C. (1998). The nature and possibility of philosophical anthropology. Twentieth World Congress of Philosophy. URL=        
http://www.bu.edu/wcp/Papers/Anth/AnthKim.htm
Löwith, K. (2019). Max Weber and Karl Marx. Z. Nematollahi (Trans.). Tehran: Sociologists and Methodologists.
Marx, K. (1998). Economic and Philosophic Manuscripts of 1844. T.B. Mortazavi (Trans.) Tehran: Nashr-e Agah.
Marx, K. (2007). Capital: A Critique of Political Economy. T.B. Mortazavi (Trans.). Tehran: Nashr-e Agah.
Moallemi, H. (1394 SH (2015 CE)). The Soul and Spirit in Islamic Philosophy, (Ilm al-Nafs) in Qur’anic Verses, and Hadiths. Tehran: Organization for Publication and Institute for Culture and Islamic Thought Research.
Mousavi, S.V. (1994). The Image of the Ideal Human. Gilan: Jihad Daneshgahi of Gilan.
Pappe, H. (1967). philosophical anthropology. In: P.E. (ed.), The Encyclopedia of Philosophy (Vol. 6, p. 159.166). New York: MacMillan & the Free Press.
Parsania, H. (2012). Social Worlds. Qom: Ketab-e Farda.
Ṣadrā, M.Ṣ.-D. (1981). Al-Asfār al-Arbaʿa (The Four Journeys). (3rd ed., vol. 8). Beirut: Dār Iḥyāʾ al-Turāth al-ʿArabī.
Schacht, R. (1990). Philosophical anthropology: What, why, and how. Philosophy and Phenomenological Research, VOL. 50, pp. 155-176.
Scheler, M. (1961). Man’s place in nature. H. Meyerhoff (Trans.). New York: Noonday Press.
Scheler, M. (2009). Man’s Place in Nature. T.B. Asadi (Trans.). Abadan: Porsezh Publishing.
Tabataba'i, S.M. (1427 AH (2006 CE)). Nihayat al-Hikmah (The End of Philosophy). (Vol. 2). E.A. Sabzevari (Ed.) Qom: Islamic Publishing Office (Mu'assisat
al-Nashr al-Islami).
Trigg, R. (2003). Man from the Perspective of Ten Thinkers. T.B. Bakhshaish (Trans.) Tehran: Research Institute of Education.
University, R.I. (2023). The History of Social Thought in Islam (15th ed.). Qom: SAMT (Organization for Researching and Composing University Textbooks in the Humanities).
Yazdanpanah, S.Y. (1394 SH (2015 CE)). Exploring the Potential of Islamic Sciences in the Humanities. C.A. Mousavi (Ed.). Qom: Islamic Wisdom Publications, Supreme Assembly for Islamic Philosophy.
Yazdi, M.-T.M. (2010). Anthropology in the Qur’an. C.A. Fathali (Ed.). Qom: Imam Khomeini Educational and Research Institute.
فلسفه حقوق
دوره 4، شماره 1
فروردین 1404
صفحه 104-83

فایل ها

سابقه مقاله

  • تاریخ دریافت: 31 تیر 1404
  • تاریخ پذیرش: 31 تیر 1404

هم رسانی

ارجاع به این مقاله

آمار